ራስን ለመከላከል የሚያስችሉ መሳሪያ ያደረጉ ሜክሲካዊ ጋዜጠኞች፣ ሜክሲኮ ከተማ በሚገኘው ባልቡየና አጠቃላይ ሆስፒታል ውስጥ፣ በኮቪድ-19 ወረርሽኝ ወቅት፣ ሚያዚያ 8፣ 2012 ዓ.ም ያስተዳደር ሰራተኞች ያሰሙት የነበረውን ተቃውሞ ሲዘግቡ የሚያሳይ ምስል (ኤ.ፍ.ፒ/ፓድሮ)::

የሲ.ፒ.ጄ የጥንቃቄ ምክሮች ፤ ስለኮሮና ቫይረስ ወረርሽኝ አዘጋገብ

ነሐሴ 8፣ 2012 ዓ.ም. የተሻሸለ

የአለም የጤና ድርጅት ኮቪድ-19(ኖቬልኮሮናቫይረስ) አለምአቀፍ ወረርሽኝ መሆኑን መጋቢት 2፣ 2012 ዓ.ም. አስታውቋል፡፡

ህዝብ ስለቫይረሱ ሊኖረው የሚገባውን ግንዛቤ በማስጨበጥና መንግስታት ቫይረሱን ለመዋጋት የሚደረጉትን ጥረቶች በማሳወቅ ረገድ፣በመላው ዓለም የሚገኙ ጋዜጠኞች ወሳኝ ሚና እየተጫወቱ ነው፡በሲ.ፒ. ጄ እነደተዘገበው፣ ጋዜጠኞች ይህንን የሚያደርጉት፣ በብዙ ሀገራት ያሉ መንግስታት፣ በነፃነት የመዘገብንና መረጃ የማግኘትን ሂደት በሚያሰናክሉበት ሁኔታ ነው፡፡ በሌላ አነጋገር፣ የሚዲያው አካላት፣ ከፍተኛ ጫናና ችግር  እየገጠማቸው ነው፡፡ በዚህም የተነሳ፣ ከጋዜጠኞች ጋር በሲ.ፒ. ጄ የተደረጉ ቃለ መጠይቆች እንደሚሳዩት፣የመገናኛ ብዙኃን አባላት፣ ከቦታ ቦታ ሲንቀሳቀሱ፣ ቃለ መጠይቅ ሲያደርጉና ስራቸውን በሚሰሩበት ቦታ በከፍተኛ ደረጃ ለቫይረሱ ተጋላጭ እየሆኑ ነው:: በቅርቡ የወጣው የሲ.ፒ.ጄ ሪፖርት እንደሚያሳየው፣  ጋዜጠኞች የሳንሱር ችግር ገጥሟቸዋል፤ ለእስር ተዳርገዋል፤ በኮቪድ 19 የተነሳ መተዳደሪያቸውን አጥተዋል።

ሁኔታው እየተባባሰ በሄደ መጠንና አዳዲስ መረጃዎች በመጡ ቁጥር፣ ወቅታዊ የጤና ምክሮችና ስለ ቫይረሱ ስርጭት አዳዲስ ዜናዎች በሚመለከታቸው ባለስልጣኖች ይሰጣሉ፡፡በየወቅቱ ስለሚሰጡ ምክሮችና መደረግ ስለሌባቸው ነገሮች ወቅታዊ ግንዛቤ ለማግኘት፣የቫይረሱን ስርጭት የሚዘግቡ ጋዜጠኞች በአለም የጤና ድርጅትና በየሃገሩ የጤና ድርጅቶች የሚሰጡ መረጃዎችን ሳያሳልሱ መከታተል ይገባቸዋል፡፡

የጆን ሆፕኪንስ ዩኒቨርሲቲ የኮሮና ቫይረስ የመረጃ ማዕከል፣ ስለአሁናዊ የቫይረሱ ስርጭት ለማወቅ አስተማማኝ ምንጭ ነው፡፡

በመክ ስራ ላይ እራስን ከአደጋ ጠብቆ ስለ መቆየት

የአለም ዓቀፍ የጉዞ እገዳዎች አሁንም እንደቀጠሉ ከመሆኑም በላይ፣ እገዳዎቹ በየጊዘው ይቀያየራሉ፡፡ ያለበቂ ወይም ያለምንም ማሳሰቢያ፣የዘገባ ስራዎ ችሊለወጡ ወይም ሙሉ በሙሉ ሊሰረዙ ይችላሉ፡፡ይህም የሚሆነው በመላው አለም በፍጥነት በሚከሰቱና በሚቀያየሩ ሁኔታዎች የተነሳ ነው፡፡

ስለዚህ፣የኮቪድ-19 ወረርሽኝን ለመዘገብየሚሹባለሙያዎችየሚከተሉትንየጥንቃቄመረጃዎችልብሊሉይገባል፤

ከስራ ሥምሪት በፊት

  • ለቫይረሱ ያለንን ተጋላጭነት ለመቀነስ፣በተቻለው አጋጣሚ ሁሉ ቃለ መጠይቆችን በአካል ከማድረግ ይልቅበ ኢንተርኔት ወይንም በስልክ ማካሄድን መቀጠል ይገባል፡፡
  • የአሜሪካው በሽታን የመቆጣጠሪያና የመከላከያ ማዕከል(ሲ.ዲ.ሲ) እንደሚለው፣ በዕደሜ የገፉ ሰዎችና እንደ ሰኳር በሽታ ያለ የቆየ የጤና ዕክል  ያለባቸው ግለስቦች ወይም ያለቅጥ የወፈሩ ሰዎች ለቫይረሱ በከፍተኛ ደረጃ የተጋለጡ ወገኖች ናቸው፡፡   ከእንዲህ ዓይነት ሰዎች ጋር ቀጥተኛ ንክኪ የነበረን  የመገናኛ ብዙኃን ሰራተኞች፣ ከተቀረው የሕብረተሰብ  ክፍል ጋር በቀጥታ ሊያገናኘን የሚችል የዘገባ ሥራን ልናስወግድ ይገባል፡ለነፍሰ ጡር ሰራተኞችም ተመሳሳይ ጥንቃቄ ማድረግ ይኖርብናል፡፡
  • በኤን.ኤች ኬ ዎርልድ እንደተገለጸው፣ የመገናኛ ብዙኃን አመራሮች የኮቪድ-19 ወረርሽኝን የሚዘግቡ ጋዜጠኞችን ሲመድቡ የዘረኝነት ጥቃት እንዳይካሄድባቸው ጥንቃቄ ሊያደርጉ ይገባል፡፡
  • በፎርብስ እንደተዘገበው፣ ቤት ወስጥ የመቆየት እገዳን አንሰተው የነበሩ አንዳንድ ሀገራት እገዳውን እነደገና ጥለዋል፡፡ ስለሆነም፣ በእንደዚህ አይነት ሁኔታ፣ ስራ ላይ እያለን ልንታመም፣ እራሳችንን አግልለን ማቆይት ሊኖርብን፣ ወይንም ደግሞ ለረጅም ጊዜ ማግለያ ቦታ እንድንቆይ ልንገደድ ስለምንችል፣ እንደዚህ አይነት ችግር ቢገጥመን፣ ሊደረግልን ስለሚችለው  እርዳታ መስሪያ ቤታችን ስላለው ዕቅድ፣ ከአለቆቻችን ጋር መወያየት ይኖርብናል።

ስነልቦናዊ ደህንነት

  • በኦክስፎርድ ዩኒቨርሲቲ የሚገኘው የሮይተርስ ኢንስቲትዩት እንደገለጸው፣ ከፍተኛ ልምድ ያለቸው ጋዜጠኞች ሳይቀሩ፣ ስለ ኮቬድ 19 ሲዘግቡ፣ በስነልቦና ረገድ ሊቸገሩ ይችላሉ፡፡ በመሆኑም ፣ የስራ ሃላፊዎች፣ጋዘጠኞቻቸው እንዴት እየዘገቡ እነደሆነና እስፈላጊ ሆኖ ሲገኝም መመሪያና ድጋፍ ሊሰጧቸው ይገባል፡፡
  • እኛ ጋዜጠኞች የኮቪድ-19 ስርጭትን ለመዘገብ ስንቀሳቀስ፣ የቤተሰቦቻችን መጨነቅና መስጋት የሚጠበቅ ነው፡፡ በመሆኑም፣ እነዚህን ስጋቶችና ጭንቀቶች ከቤተሰቦቻችን አባላት ጋር በግልጽ ልንነጋገርባቸው ይገባል፡፡ አስፈላጊ ሆኖ ሲገኝም፣ ይህንን ከቤተሰብ ጋር የሚደረግ ውይይት የድርጅታችን የህክምና አማካሪዎች ባሉበት ብናደርገው  መልካም ነው፡፡
  • ጋዜጠኞች ለሲ.ፒ.ጄ እንዳስታወቁት፣ ቤተ ዘመድና ወዳጆች ሳየቀሩ ስለ ኮቪድ 19 ስለሚሰሩ ዘገባዎች ብዙ ጊዜ አሉታዊ አስተያየት በመስጠት አደገኝነቱን እስከ መጠራጠር ደርሰዋል፡፡ ይህ ደግሞ ስሜትን የሚጎዳ ሊሆን ይችላል፡፡
  • በኮቪድ-19 ከተጠቃ ቦታ ወይም አካባቢ፣ በተለይም ከህክምና ተቋም ወይም ከማግለያ ቦታዎች ሆነን የዘገባ ስራ ስንሰራ፣ ሊፈጠር የሚችለውን የስነልቦና ጫና ልብ እንበል። የዲ.ኤ.አር.ቲ ማዕከል ስለ ጋዜጠኝነት እና ጭንቀት (the DART Center for Journalism and Trauma) የተባለው የመረጃ ምንጭ፣ አስጨናቂ ሁኔታዎችን ለምንዘግብ ጋዜጠኞች ጠቃሚ ማዕከል ነወ፡፡የአእምሮ ጤናን ጨምሮ፣ ለጥንቃቄ የሚበጁ ምንጮችን ለማግኘት፣ የሲ.ፒ.ጄን የአደጋ ጊዜ ገጽ እንጎብኝ/እንምልከት

በቫይረሱ መለከፍን እና ቫይረሱን ወደ ሌሎች ማስተላለፍን መከላከል

በአሁኑ ጊዜ፣ በጣም ብዙ ሀገራት፣ ማህበራዊ/ አካላዊ ርቀትን ተግባራዊ እያደረጉ ነው፡፡ ይሁን እንጅ፤  የሚመከረው የርቀት መጠን ሮይትርስ እንደዘገብው እንደምንግኝበት ሀገር ይለያያል።ባደጋ ጊዜ  አገልግሎት ወደሚሰጥባቸው  ወይም ከዚህ በታች ወደ ተገለጹ፣ ለአደጋ በከፍተኛ ደርጃ ተጋላጭ ወደ ሆኑ ቦታዎች ሄደን ስለ ቫይረሱ ለመዘገብ ስናስብ፣ በቦታዎቹ ስለሚደረጉ የንጽህና አጠባበቆች  በቅድሚያ በቂ ግንዛቤ ሊኖረን ይገባል፡፡ ስለሁኔታው  የምንጠራጠር ከሆነ፣ ወደ እነዚህ ቦታዎች መሄድ የለብንም፤

  • ወደ ማንኛውም የጤና አጠባበቅ ተቋም፣
  • አረጋውያንን  የመንከባከቢያ ማዕከል፣
  • የታመመ ሰው ወይም አዛውንት ቤት፤ የጤና እክል ያለበት ወይም ነፍሰ ጡር ቤት፣
  • ለቫይረሱ መዛመት በከፍተኛ ደረጃ ተጋላጭ ናቸው ወደሚባሉ እንደ የስጋ ማቀነባባሪያ ያሉ ፋበሪካዎች፤
  • የታመሙና በበሽታው የተጠረጠሩ የሚቆዩባቸው፣ ማግለያ ቦታዎች ወይም አንቅሰቃሴ የታገደባቸው ከልሎች፣
  • ያስከሬን ማቋያ፣ ያስከሬን መገነዣ ወይም  ሰርዓት ቀብር የሚፈጸምባቸው ቦታዎች፣
  • ህዝብ በብዛት የሚኖርባቸው የከተማ ስፍራዎች (ማለትም የተፋፈጉና ንጽህና የጎደላቸው)፣
  • የስደተኞች ማቆያ ጣቢያ፣
  • ኮቪድ 19 የተከሰተበት እሰር ቤት ወይም ፖሊስ ጣቢያ።]

ራሳችንን ከቫይረሱ ለመከላከል የሚያስችሉን መደበኛ ምክረ ሃሳቦች ደግሞ የሚከተሉትን ያካትታሉ፤

  • በየአካባቢው ባለስልጣናት በሚነገረን የርቀት መጠን መሰረት ከማንኛውም ሰው አካላዊ ርቀታችን  እንጠብቅ  ። የመተንፈሻ አካላት ህመም ምልክቶች (ማስነጠስ ወይም ማሳል) የታዩባቸው ሰዎች ጋር ስንሆን፤ አዛውንቶችን፣ ከዚህ በፊት የቆየ በሽታ ያለባቸውን፣ በቫይረሱ ከተለከፉ ሰዎች ጋር የቅርብ ንክኪ ያላቸውን፣ የቫይረሱ ምልክት ያለባችውን፣ የቫይረሱ ታማሚዎችን ሲያክሙ ከነበሩ የጤና ባለሙያዎችን ወይንም ለቫይረሱ በከፍተኛ ደረጃ የተጋለጡ ቦታዎች ውስጥ የሚሰሩ ሰዎችን ስናነጋግር ደግሞ የበለጠ ጥንቃቄ ማድረግ አለብን። 
  • ከማንም ጋር አንጨባበጥ፣ አንተቃቀፍወይም አንሳሳም፡፡
  • ቃለ መጠይቅ በምናደርግበት ጊዜ፣ በተጠያቂዎቹ ፊት ለፊት ከመሆን ይልቅ፣ በሰያፍ በመቆም ቢያንስ ሁለት ሜትር እራሳችንን በማራቅ  ስራችንን እንስራ፡፡ በተለይ ቃለ መጠይቅ የምናደርግላቸው ሰዎች  እንደ ማስነጠስና ማሳል ያሉ ያተነፋፈስ የህመም ምልክቶች ሲታይባቸው የተለየ ጥንቃቄ ማድረግ ይገባናል፡፡
  • እጆቻችንንለ20 ሴኮንዶች በሳሙናና በሞቀ ውኃ አዘውትረን በደንብ መታጠብና እጆቻችንን በሚገባ ማድረቃችንንም ማረጋገጥ፡፡እጅን በደንብ ስለ መታጠብና ማድረቅ የሚያስረዳ መመሪያ በዓለም የጤና ድርጅት ድህረ-ገጽ ላይ ይገኛል፡፡
  • ሙቅ ውኃና ሳሙና በአካባቢው ከሌለ፣ሳኒታይዘር ወይም ለዚሁ የተዘጋጁ መጥረጊያዎችን መጠቀም ይቻላል፡፡ ይሁንና፣በተገኘው አጋጣሚ፣ወዲያውኑ በሞቀ ውኃና ሳሙና መታጠብ ግድ ይላል፡፡ (በዚህ ረገድ፣ከ60% በላይ ኢታኖል ወይም ከ70% አይዞፕሮፓይል የተዘጋጁ ሳኒታይዘሮች ውጤታማ እንደሆኑ ሲ.ዲ.ሲ ይመክራል፡፡ሳኒታይዘርን መጠቀም በምንም አይነት አዘውትሮ እጅን መታጠብን ሊተካ እንደማይችል ላፍታ እንኳ መዘንጋት የለብንም፡፡
  • ስናስል ወይም ስናስነጥስ ሁሌም አፋችንን መሸፈን አስፈላጊ ነው፡፡ ስናስል ወይም ስናስነጥስ ሶፍት ከተጠቀምን፣ ሶፍቱን ወዲያውኑ በጥንቃቄና በተገቢ ሁኔታ ማስወገድ አለብን፡፡ ይህንን ካደረግን በኋላም እጃችንን በሚገባ መታጠብ ይኖርብናል፡፡
  • በቢ.ቢ.ሲ እንደተገለጸው፣ፊትን፣ አፍንጫን፣ አይንና ጆሮን ወ.ዘ.ተ አለመንካት፡፡
  • ሌሎች ሰዎች በተጠቀሙበት መጠጫ ወይም የምግብ መመገቢያ እቃዎች አለመጠቀም፡፡
  • መላ ጸጉራችን መሸፈን አለበት።ጸጉራችን እረጅም ከሆነ ደግሞ በደንብ መታሰርና መጠቅለል ይኖርበታል።
  • የኮቪድ-19ን ስርጭት መዘገብ ከመጀመራችን በፊት ጌጣ ጌጦችንና የእጅ ሰዓቶችን አወላልቀን ማስቀመጥ፡፡ ይህን ማድረግም የሚያስፈልገን፣ ቫይረሱ በተለያዩ እቃዎች ላይ ለሰዓታት በሕይወ መቆየት ስለሚችል ነው።
  • መነጽር የምናደርግ ከሆነም፣ አዘውትረን በውኃና በሳሙና ማጽዳት፡፡
  • ከተቻለ፣ሥራ ላይ ስንሆን ዓይን ዉስጥ የሚሰኩ ሌንሶችን (contact lenses) ከማድረግ እንቆጠብ፤ ሳናስበው ዓይኖቻችንን ስንነካካ ሌንሶቹን መነካካታችን ስለማይቀር በቫይረሱ የመያዛችን ዕድል ከፍ ይላል፡፡
  • የምንለብሳቸውን የልብስ አይነቶች ስንመርጥ የትኞቹ የልብስ ዓይነቶች በቀላሉ ሊፀዱ እንደሚችሉ ከግምት ውስጥ ማስገባት አለብን፡፡ ስራችንን ከጨረስንም በኋላ፣ የተጠቀምንባቸውን ልብሶች በጥንቃቄ መነሳታቸውንና በሙቅ ውኃና በሳሙና በደንብ መታጠባቸውን ማረጋገጥ ይኖርብናል፡፡
  • ከተቻለ፣ ወደ ስራ ስንሰማራ ጥሬ ገንዘብ ከመያዝ እንቆጠብ፤ በተጨማሪም፣ ክሬዲት/ዴቢት ካርዶቻችንን፣ የብር መያዣ ወይንም ሌሎች ቦርሳዎቻችንን በየጊዜው በደንብ እናፅዳ፤ በተቻለ መጠን እጃችንን ኪሳችን ውስጥ አናስግባ/አንክተት፤
  • ሁሌም ለሰዎች ቃለ መጠይቅ ስናደርግ ከቤት ውጭ እናካሂድ፡፡ ቃለ መጠይቁንስናደርግ  እቤት ውስጥ  ማካሄድ ካለብን፣ አየር በድንብ የሚዘወዋርበትን ቦታ (ለምሳሌ፣ መስኮቶቹን በመከፋፈት)  እንምረጥ፤ በተቻለ መጠን እጆቻችንን ኪሶቻችን ውስጥ አናስግባ/አንክተት፤
  • ወደተሰማራንበት ስራ ለመሄድ ወይም ከዚያ ለመመለስ የምንጠቀምበትን የመጓጓዣ ዓይነት ከግምት ውስጥ ማስገባት አለብን፡፡ የብዙኃን መጓጓዣዎች በሚጨናነቁበት ሰዓት መጓጓዝን ማስወገድ ይኖርብናል፡፡ ጉዟችንን እንደጨረስን፣ በሳኒታይዘር እጆቻችንን መጠራረግ ተገቢ ነው፡፡
  • ከህንድ በቢ.ቢ.ሲ እንደተዘገበው፣ የራሳችንን ወይንም የድርጅት መኪና ተጠቅመን ከቦታ ቦታ በምንጓጓዝበት ወቅት፣ በቫይረሱ የተለከፈ ሰው አብሮን ከተሳፈረ ቫይረሱን ሊያስተላልፍ አንደሚችል እንገንዘብ፡፡
  • በየስራችን ጣልቃ እረፍት መውሰድ እንዳለብን ለአፍታም መዘንጋት የለብንም፡፡ በስራ የተዳከሙ ሰዎች ንጽህናቸውን በአግባቡ መጠበቅ እንዳለባቸው ሊረሱ ይችላሉ፡፡ ለስራ ወደ ተስማራንበት ቦታ ስንሄድ ወይም ስንመለስ ለረጅም ሰዓት ማሽከርከር ሲኖርብን ደግሞ፣ ሁኔታው ከዚህ የከፋ ሊሆን ይችላል፡፡
  • በቫይረሱ ወደ ተጋለጠ ቦታ ከመሄዳችን በፊት፣ በቆይታችን ወይም የነበርንበትን ቦታ ስንለቅ፣ ምንጊዜም እጆቻችንን በሙቅ ውኃና በሳሙና በደንብ መታጠብ አለብን፡፡
  • በቫይረሱ መያዛችንን የሚያመለክቱ ምልክቶች(በተለይም ትኩሳት ወይም የትንፋሽ ማጠር) ከታዩብን፣ የህክምና አገልግሎት የምናገኝበትን መንገድ ማሰብ አለብን፡፡ በአሁኑ ሰዓት፣ ብዙ የመንግስት የጤና አካላት ቫይረሱን ወደ ሌላ እንዳናስተላልፍ እራሳችንን እንድናገል ይመክራሉ፡፡ ለቫይረሱ በከፍተኛ ደረጃ የተጋለጠ ቦታ የተገኘን ከሆነ፣ በኮቪድ-19 በተያዙ ብዙ ሰዎች ጋር የመገናኘት እድላችን ከፍ ይላል፡፡ ይህ ደግሞ በቫይረሱ የመጋለጣችንን ዕድል ከፍ የደርገዋል፡፡
  • ስጋና እንቁላልን አብስለን እንመገብ፡፡

መሳሪያዎችን  በጥንቃቄ ስለመያዝ

ኮቪድ 19 በቫይረሱ በተበከሉ መሳሪያዎች አማካኝነት እንደሚዛመት የተረጋገጠ ነገር ነው፡፡ ስለሆነም፣ መሳሪያዎቻችንን ማጽዳትና ከጀርሞች ነጻ የማድረግ ልምድ የምንጊዜም ተግባራችን መሆን አለበት፡፡ 

  • በተቻለ መጠን፣  ወደምንፈልገው አቅጣጫ ጠቁመን  የምንይዛቸውን ፊሽፖል ማይክራፎኖችን(directional ‘fishpoles’)  ለስጋት በማያጋልጥ ርቀት ሆነን እንጠቀም። የሚስኩ ማይክራፎኖችን  መጠቀም የሚኖርብን፣ ሌላ አማራጭ ሳይኖረን ከመሆኑም ባሻገር፣ ለጤንነት/ለንጽህና የሚደረግውን ጥንቃቄ ሳናጓድል መሆን አለበት።
  • ሁሌም ከሥራ  በኋላ ፣ የማይክ ሽፋኖች፣ ከጀርም መጽዳትና  በፈላ ውሃና በፈሳሽ ሳሙና መታጠብ አለባቸው፡፡
  •  ሽፋኖችን በጥንቃቄ በማውለቅ  ካንዱ ወደሌላው ሊተላለፍ የሚችልን ብክለት ለመከላከል የሚያስችለንን ስልጠና/መመሪያ ከሚመለከተው አካል ጠይቀን ማግኘት አለብን፡፡ በተቻለ መጠን፣ እንደ ዊንድ መፍ (‘wind muff’) ያሉ የማይክ መሸፈኛዎችን ከመጠቀም እንቆጠብ፡፡
  • በተቻለ  መጠን፣ ዋጋቸው ረከስ ያሉ የጆሮ ማዳመጫዎችን ተጠቅመን  እንደምንጥላቸው (በተለይም እንግዶቻችን የተጠቀሙባቸውን ) እናስብ፡፡ ሁሌም የጆሮ ማዳመጫዎችን ከመጠቀማችን በፊትና ከተጠቀምንባቸው በኋላ መጠራረግና ከጀርም ማጽዳታቸንን አንዘንጋ፡፡
  • ርቀታችንን ጠብቀን ያለስጋት ስራችንን መስራት የሚያስችሉንን ረጃጅም ሌንሶች እንጠቀም፡
  • በተቻለ መጠን፣ ገመድ አልባ የሆኑ ተንቀሳቃሽ መሳሪያዎችን እንጠቀም፡፡
  • ስራችንን ስናጠናቅቅ የተጠቀምንባቸውን መሳሪያዎች በምን እግባብ ማስቀመጥ እንዳለብን እናሰተውል፡፡
  • የምንችል ከሆነ እየተጠቀምንበት ያለውን መሳሪያ ከፕላሰቲክ በተሰራ መሸፈኛ ዙሪያዉን እንጠቅልለው፡፡  ይህን በማድረጋችን፣ የመሳሪያችንን የውጭ አካል በቫይረሱ ከመበከል እናድነዋለን፡፡ በተጨማሪም፣ መሳሪያውን በቀላሉ ለማጽዳትና ከጀርም ነጻ ለማድረግ ያስችለናል፡፡
  • በደንብ ቻርጅ የተደረጉ ተጨማሪ ባትሪዎችን በመያዝ  ስራ ላይ እያለን ባትሪን ቻርጅ ከማድረግ እንቆጠብ፤ ይህንን ስናደርግ መሳሪያችንን በቫይረሱ ከመበክል እናድነዋለን፡፡
  • ፈጣን ምላሽ የሚሰጡ፣ እንደ ሜሊስፕቶል ያሉ ጸረ-ጀርም መጥረጊያዎችን በመጠቀም መሳሪያዎችን በሚገባ እናጽዳ አስከትሎም፣ የእጅ ስልኮችን፣ታብሌቶችን፣መሰኪያዎችን፣ላፕቶፖችን፣ ሃርድ ድራይቮችን፣ካሜራዎችን፣የይለፍ ካርዶችንና ገመዶችን በሳኒታይዘር እናጽዳ፡፡
  • የተጠቀምንባቸውን መሳሪያዎች ወደ ቦታቸው ከመመለሳችን በፊት፣ ከብክለት ነጻ መሆናቸውን ማረጋገጥእነዚህን መሳሪያዎች የሚጠቀሙ ሌሎች ባለሙያዎችም መሳሪያዎቹን እንዴት በንጽህና የመያዝና ከብክለት ነጻ የማድረግ እውቀትና ስልጠና ያላቸው መሆኑን ማረጋገጥ፤ ምንም ዓይነት መሳሪያ እንዲያው ዝም ብሎ ያልተተወ እና ለተገቢው ሰው በአግባቡ የተመለሰ መሆኑን ማረጋገጥ
  • አንድን ተሽከርካሪ ለስራ ተጠቀመን ካበቃን በኋላ፣ የተሽከርካሪው የውስጥ አካል ሙልጭ ተደርጎ በደንብ መጸዳቱን ማረጋገጥ አለብን፤ የሚያጸዳው ሰው ተገቢውን ስልጠና የወሰደ ቢሆን ይመረጣል። ጽዳቱ ሲከናወን የተሽከርካሪው የበር እጀታዎች፣የማርሽ መቀየሪያዎች፣ የእጅ ፍሬን፣ መሪው፣ጎን መስታዎቶች፣የአንገት መደገፊያዎች፣ የተሸከርካረ ቀበቶዎች፣ ዳሽቦርዶችና ሌሎች የሚነካኩ ቁልፎች ልዩ ትኩረት ሊሰጣቸው ይገባል፡፡

የኤሌትሪክ መሳሪያዎችን ስለማጽዳት

የኤሌትሪክ መሳሪያዎችን ለማጽዳት የሚከተሉት ነጥቦች እንደ አጠቃላይ መመሪያ ሊያገለግሉን ይችላሉ። የምንጠቀምበትን አንድን መሳሪያ ለማጽዳት ክመሞከራችን በፊት፣ ሁሌም መሳሪያውን ያመረተው ድርጅት ያዘጋጀውን መመሪያ በሚገባ ማንበብ ይኖርብናል።ሁሌም የኤሌትሪክ መሳሪያዎችንና የኤሌትሪክ ገመዶችን  ከሶኬቶች መንቀል/ማላቀቅ አለብን። 

  • ፈሳሸ ንገሮችን ከመሳሪያዎቻችን እናርቅ፤ መሳሪያዎቻችንን ለማጽዳት ብሊቾችን፣ የሚረጩ መርዞችን አንጥቀም። እንደዚያ ካደርግን፣ መሳሪያዎቻችን እንጎዳቸዋለን።
  • መሳሪያዎቻችን ላይ ምንም ነገር አንርጭ።
  • መሳሪያዎቻችን ለማጽዳት ለስላሳ አና ሸካራነት የሌላችው ጨርቆችን አንጠቀም።
  • ለማጽዳት የምንጠቀምበትን ጨርቅ ትንሽ ውሀ አናስንካው አንጅ አንንከረው።
  • መሳሪያዎችንን ደግመን ድጋግመን በደንብ አንጠራርገቸወ::
  • ክፍተት ያላቸው የኤሌትሪክ መሳሪያዎች (ለምሳሌ ቻርጅ የማድረጊያ ሶኬቶች፣ የጆሮ ማዳመጫ ሶኬቶቸ፤ኪቦርዶችን) እርጠበት እንዳያገኛቸው እንጠንቀቅ።
  • መሳሪያዎችንን  በንጹህ፤በደረቅና በለስላሳ ጨርቅ እናጽዳ።
  • አንዳንድ ፋብሪካዎች ምንም ክፍተት የሌለባችውን መሳሪያዎችን ለማጽዳት የምንጠቀምበት አልኮል ክ70% በላይ የሆነ አልኮልነት (isopropyl alcohol) ሊኖረው አንደሚገባ ይምክራሉ።
  • ሁሌም መሳሪያችንን ጸረ-ጀርም ተጠቅመን ከማጽዳታችን በፊት፣ የአምራቹ ድርጅት የሚለውን ማረጋገጥ አለብን፤ አለበለዚያ፣ ጸረ-ጀርሙ መሳሪያችንን ሊጎዳብን ይችላል።

ተጨማሪ ዝርዝር መመሪያዎችን ደግሞ እዚህ መጣጥፍ ዘንድ ማግኘት ይቻላል።

እራስን ለመከላከል የሚያገለግሉ የህክምና መሳሪያዎች

እራስን ለመከላከል የሚያገለግሉ የህክምና መሳሪያዎችን (ተጠቅመን የምንጥላቸው ጓንቶች፣ የፊት ጭንብሎች፣ የመከላከያ ሽርጦች፣ቱታዎች/በመላ  አከላችን የሚጠለቁ ልብሶች ተጠቅመን የምንጥላቸው የጫማ መሸፈኛዎች) በጥንቃቄ ማጥለቀና ማውለቅ በጣም አስፈላጊ ነው፡፡ እነዚህን ቁሳቁሶች በአግበቡ ለመጠቀም ደግሞ መልካም የጥንቃቄ ተሞክሮዎችና የአጠቃቀም መመሪያዎችን በትክክል መከተልን ይጠይቃል፡፡ በሲ.ዲ.ሲ የተዘጋጀውን አጠቃላይ መመሪያ ለመመልከት ይህንን እንጫን፡፡ብክለትን ከአንዱ ወደ ሌላው የማስተላለፍ አደጋ ከፍተኛ ስለሆነ፣ እነዚህን መመሪያዎች ከመተግበር ልንዘናጋ አይገባም፡፡ ከተጠራጠርን፣ ወደ ስራ ከመሰማራታችን በፊት የባለሙያ መመሪያ እና ስልጠና እንጠይቅ።

በብዙ ሀገሮች፣ አሁንም እራሰን ለመከላክል የሚያግለግሉ የህክምና መሳሪያዎች ከፍተኛ የአቅርቦት እጥረት አለ፤ መሳሪያዎቹንም ማግኘት አስቸጋሪ ነው።በመሆኑም፣ እነዚሀን መሳሪያዎች መጠቀማችን እጥረቱን ሊያባብስው እንድሚችል ልብ እንብል።

  • እራሰን ለመከላክል የሚያግለግሉ የህክምና መሳሪያዎች ልካችን መሆናቸውን እናረጋግጥ። ልካችን ያልሆኑ መሳሪያዎች ሊቀዳደዱ ይችላሉ፤ በጣም ከጠበቡን፣እንቅስቃሴያችንን ሊያውኩ፣ በጣም ከሰፉን ደግሞ፣ እንደ በር እጀታ ካሉ ነግሮች ጋር እየተያያዙ ሊቀዳደዱብን ይችላሉ።
  • ሁሌም እውቅና ባላቸው ድርጅቶች የተመረቱ እና የጥራት ደረጃቸውን የጠበቁ ራሰን ለመከላከል የሚያገለግሉ የህክምና መሳሪያዎችን እንጠቀም፤ ይህንንም ስናደርግ፣ ለጥንቃቄ የተቀመጡ  መስፈርቶች መሟላት አለመሟላታቸውን እናረጋግጥ፡፡ በሲ.ኤን.ኤን እና  በሴኩሪንግ ኢንዱሰትሪ እንዲሁም በኒው ዮርክ ታይምስ እንደተገለጸው ፣ የማይረቡና ተመሳሳለው  የተሰሩ ቁሳቁሶች ገባያውን ሊቀላቀሉ እንደሚችሉ ልብ እንበል፡፡ ገበያውን አየመሩ ካሉና ከፍተኛ እውቅና ካገኙ እራስን ለመከላከል ከሚያገልግሉ ቁሳቁሶች መካከል ከፊሎቹን እዚህ ማየት ይቻላል፡፡
  • በቫይረሱ በተበከሉ እንደ ህከምና መስጫ ባሉ ተቋማት መስራት ወይም መሄድ ሲኖርብን፣ የመከላከያ ጓንቶችን ማድረግ ይኖርብናል፡፡ ከላቴክስ (latex) ጓንቶች ይልቅ፣  የኒትሪል (nitrile) ጓንቶች የተሻለ የመከላከል አቅም እንዳላቸው እንገንዘብ።
  • በጣም አስጊ በሆኑ እንደ ህከምና መስጫ ባሉ ተቋማት የዘገባ ስራ መስራት ሲኖርብን፣ እራስን ለመከላከል የሚያገለግሉ  እንደ የፊት ጭንብሎችና  በመላ  አካል የሚጠለቁ ልብሶች ያሉ ተጨማሪ ቁሳቁሶችን መያዝ የግድ ይላል፡፡ 
  • እንደየስራ ጠባይችን ፣ተጠቅመን የምናስወግዳቸው ጫማዎች ወይም ከጫማ በላይ የሚጠለቁ ውኃ የማያበላሻቸው ነገሮች ማድረግ ሊኖርብን ይችላል፡፡ ቦታዎችን ስንለቅ፣ ሁሉንም በደንብ መጥረግ/ማለቅለቅ አስፈላጊ ነው፡፡ ውኃ የማያበላሻቸውን ከጫማ በላይ የሚጠለቁ ነገሮችን ከተጠቀምን በኋላ፣ ቦታውን ከመልቀቃችን በፊት በጥንቃቄ ልናስወግዳቸው ይገባል፡፡
  • እራስን ለመከላከል የሚያገለግሉ የህክምና ቁሳቁሶችን ስናደርግ/ስንለብስ፤ የሰለጠነ የባላሙያ ድጋፍእንዲኖረን  ይመከራል። ይህንን የምናደርገው፣ ከጥንቀቄ ጉድለት ሊከሰት የሚችለውን ለቫይረሱ የመጋለጥ አደጋ ለመቀነስ ነው፡፡ በዚህ ረገድ፣ ይህን አለባበስን/አደራረጋግን እና አወላለቅን የሚያሳየውን ከሲ.ዲ.ስ. የተገኝውን ቪዲዮመመልከት ይበጃል፡፡ ይሁንና፣ ቪዲዮው ስልጠናን/የባለሙያ ድጋፍን ሊተካ እንደማይችል ልብ ይሏል፡፡
  • አንድ ጊዜ ብቻ  እንድንገለገልባቸው የተሰሩ እራስን ለመከላከል የሚያገለግሉ የህክምና መሳሪያዎች (ለምሳሌ ጓንቶች፣ በመላ አካል የሚጠለቁ ልብሶች ፣ ሽርጦችን ወይንም የጫማ መሸፈኛዎችን) በምንም አይነት መልስን መጠቀም የለብንም፡መልስን ልንጠቅምበት ያሰብነውን መሳሪያ ከብክለትና ከጀርም ማጽዳት ይኖርብናል።በቫይረሱ የተጠቃውን ቦታ ከመልቀቃችን በፊትም፣እራስችንን  ለመከላከል የተገለገልንባቸውን የተበከሉ የህክምና  ቁሳቁሶች ባግባቡ ማስወገዳችንን እናረጋግጥ፡፡

የፊት ጭንብሎች

የፊት ጭንብልን ባግባቡ መጠቀም፣ በተለይ ከማህብረሰቡ መካከል ሆነው ከተፋፈጉና በሰው ከተጨናነቁ ቦታዎች የማህብረሰቡ አባላትን እያነጋገሩ ለሚዝግቡ ጋዜጠኞች በጣም አሰፍላጊ ነው።፡ ሀምሌ 2፣ 2012 ዓ.ም.፣ የአለም የጤና ድርጅት በአንዳንድ መቸቶች የኮቪድ-19  ቫይረስ በአየር ላይ ሊቆይ እንድሚችል የሚያሳዩ ተሻሽለው የቀረቡ ምክሮችን አውጥቷል።  እነዚህ ቦታዎች ደግሞ በጣም ከመተፋፈጋቸው የተነሳ፣  አየር በቀላሉ ሊንሸራሸርባቸው የማይችሉ  እና በሰው የተጨናነቁ  (ግን በእነዚህ ቦታዎች ብቻ ያልተወስኑ) ስፍራዎችን ያካትታል። በእንደነዚህ ዓይነት ቦታዎች ያለው የቫይረሱ ክምቸት ከሌሎች ቦታውች ከፍ ሊል  ስለሚችል፣ በቫይረሱ የመያዝ እድላችን በከፍተኛ ደረጃ ሊጨምርው እንሚችል ልብ ልንል ይገባል። 

በአልጀዚራ እንደተዘገበው፣ በአሁኑ ጊዜ በዙ ሀገራት፣ ሰፊው ህብረተሰብ የፊት መሸፈኛ ወይንም የፊት ጭንብል እንዲያደርጉ ያስገድዳሉ፡፡ ሰዎች ከማህበረሰቡ ጋር በሚቀላቀሉበት ሁኔታ፣ ለህክምና ተግባር የተዘጋጁና ከፍተኛ እጥረት የሚታይባቸውን የፊት ጭንብሎች ሳይሆን፣ ከተደራራቢ ጨርቆች የተሰሩ የፊት መሸፋኛዎችን አንዲያደርጉ የአሜሪካው የበሽታ መቆጣጠሪያና መከላከያ ማዕከል(ሲ.ዲ.ሲ) ይመከራል፡፡ የአለም ጤና ድርጅት በበኩሉ፣ እድሚያቸው 60 ወይንም ከዚያ በላይ የሆኑ አዛውንቶች እና የቆየ በሽታ ያለባቸው ሌሎች ሰዎች ከቤት በሚወጡ ጊዜና አካላዊ ርቀትን መጠበቅ በማይችሉበት ሲሆኑ፣ለህክምና ተግባር የተዘጋጁየፊት ጭንብሎችን እንዲያደርጉ ይመክራል፡፡ ሌሎች ሰዎች ግን ከሶስት ተደራራቢ ጨርቆች የተሰሩ የፊት ጭንብሎችን እነዲያደርጉ ድርጀቱ ይመክራል፡፡

ባግባቡ ካልተጠቀምንባቸው ፣ የፊት ጭንብሎች በቫይረሱ ለመለከፍ ምክንያት ሊሆኑ ይችላሉ የሚሉ ስጋቶች አሉ፡፡ ላንሴት( Lancet) ያደረገው የቅርብ ጊዜ ጥናት እንደሚያሳየው፣ በቫይረሱ በተጋለጠ አካባቢ የተደረገ የህክምና የፊት ጭንብል፣ ቫይረሱን ለሰባት ቀናት ይዞ ሊቆይ ይችላል፡፡ ይህ ጥናት እንደሚያሳየው፣ ጭንብልን ማድረግ፣ መልሶ መጠቀም ወይንም  ጭንብሉን እንዳደረጉ ፊትን መነካካት እራስን ለቫይረሱ በከፈትኛ ደረጃ ማጋለጥ ማለት ሊሆን ይችላል።

የፊት ጭንብልን የግድ ማድረግ ካለብን ደግሞ፣ የሚከተሉትን ምከሮች መተግበር የግድ ይላል፤

  • አስፈላጊ ከሆነ፣ ከህክምና ጭንብል ይልቅ፣ ኤን 95ን (ኤፍ. ኤፍ.ፒ/ኤፍ.ኤፍ. ፒ3ን) መጠቀም ይመክራል።
  • የምናደርገው ጭንብል፣ የአፍንጫችንን የላይኛውን ጫፍና የአገጫችንን ጠርዝ መሸፈኑን ማረጋገጥ አለብን፡፡ ይህም፣ የምናደርጋቸው  ጭንብሎች ፊታችን ላይ  በደንብ ልክክ እንዲሉ ያግዘናል
  • በተጨማሪም ጭንብሉ በደንብ መወጠሩንና በመሃል ክፍተት አለመኖሩን ማረጋገጥ ያስፈልጋል፡፡ የምናደርገው የፊት ጭንብል ፊታችን ላይ ልክክ እንዲልልን፣ ጺማችንን በድንብ እናሳጥር፡፡ ያጎፈረ ጺም፣ ጭንብላችን ፊታችን ላይ ልክክ እንዳይል ሊያግደው አንደሚችል ልብ ልንል ይገባል፡፡
  • ካደረግነው በኋላ፣ ጭንብሉን መንካት የለብንም፡፡ ጭንብሉን ልናስወግድ ስንፈልግም ማሰሪያውን ብቻ በመጠቀም መሆን አለበት፡፡ ፊት ለፊት ያለውን የጭንብሉን አካል በጭራሽ መንካት የለብንም፡፡
  • የተጠቀምንበትን ጭንብል በጭራሽ በድጋሚ መጠቀም የለብንም፡፡ የተጠቀምንበት ጭንብልም ወዲያውኑ ክዳን ባለው የቆሻሻ ማጠራቀሚያ ውስጥ መጣል አለብን፡፡
  • የፊት ጭንብሉን ካስወገድን በኋላ፣ እጆቻችንን በሳሙናና በሙቅ ውኃ መታጠብ አለብን፡፡ ወይም ደግሞ፣ የአልኮል ሳኒታይዘር(60% በላይ ኢታኖል ወይም 70% አይዞፕሮፓይል)ተጠቅመን እጆቻችንን ልናፀዳ ይገባል፡፡
  • ጭንብሉ እርጥበት ሲያገኝው፣ በአዲስ፣ በንፁህና በደረቅ ጭንብል መተካት ተገቢ ነው፡፡
  • ጭንብልን መጠቀም፣ራሳችንን ከምንከላከልባቸው መንገዶች አንዱ ብቻ መሆኑን ማስተዋል ተገቢ ነው፡፡ ከጭንብሉ በተጓዳኝ፣ እጆቻችንን አዘውትረንበሙቅ ውኃና በሳሙና መታጠብና ፊታችንን፣ ማለትም ዓይኖቻችንን፣አፋችንን፣ጆሮዎቻችንን እና አፍንጫችንን ከመነካካት መቆጠብ አለብን፡፡
  • እንደ አካባቢው ሁኔታ፣ የፊት ጭንብል እጥረት ወይምየዋጋ ማሻቀብ ሊያጋጥም እንደሚችል ልንገነዘብ ይገባል፡፡

የዲጂታል ደህንነት

  • ስለ ኮቪድ-19 ቫይረስ ስርጭት የምንዘግብ እኛ ጋዜጠኞች የኢንተርኔት ጥቃት ሊያጋጥመን እንደሚችል ልንገነዘብ ይገባል፡፡ እራሳችንን  ከጥቃት ለመከላከል በሲ.ፒ.ጄ የተሰነደውን መልካም ተሞክሮ በጥንቃቄ በመመርመር ራሳችንን ከጥቃት እንታደግ፡፡
  • የኮቪድ-19ን ስርጭት ለመከታተል፣ መንግስታትና የቴክኖሎጂ ድርጅቶች በየጊዜው ቅኝቶችን ያደርጋሉ፡፡ የዜጎች ቤተ ሙከራ(Citizen Lab)እንደሚለው፣ ይህ ቅኝት በፒጋሰስ (Peagasus) የተሰራውን ኤን.ኤስ.ኦ ቡድን (NSO Group) ይጨምራል። ስራውም ጋዜጠኞችን ኢላማ ባደረጉ የስለላ መረቦችን(Spyware) መከታተል ነው፡፡ አለም አቀፋዊ ግልጽነት (Tranasparency Internantional)) የተስኘው ተቋም እነዚህን ሂደቶች እየተከታተለ በድህረ ገፁ ያሰፍራል፡፡
  • ከኮቪድ-19 ጋር የተያያዙ መረጃዎችን የያዙ ሊንኮችን ከመጫናችንወይም ከማውረዳችን በፊት፣ ቆም ብለን በአንከሮ ማስብ ይኖርብናል፡፡የኤሌክትሪክ ድንበር ማህበር (Electronic Frontier Foundation) ጥናት እንደሚያሳየው፣ ወንጀለኞች ወቅታዊውን የጤና ቀውስና መደናገጥ ተጠቅመው ግለሰቦችና ድርጅቶችን ኢላማ እያደረጉ ነው፡፡ የጥቃታቸው ደረጃም የተወሳሰቡ የኢንተርኔት የማጥቂያ ዘዴዎችን  በመጠቀም የእኛን የጋዜጠኞችን መሳሪዎች እስከ ማኮላሸት ደርሷል፡፡
  •  ኮቪድ-19ን በተመለከተ መረጃ የሚሰጡ የማህበራዊ ሚዲያዎችን ወይንም መልክት መላላኪያ መተግበሪያዎችን (messaging apps) ከመጫናችን በፊት፣ ኮምፒውተሮቻችንን ሊያጠቁ ወደሚችሉ አደገኛ ቫይረሶች  (malware) ሊያገናኙን እንደሚችሉ አውቀን ጥንቃቄ አናድርግ፡፡
  • በግለሰቦች ላይ በማነጣጠር የግል  ፋይልን ከመነተፉ በኋላ፣ ፋይላችንን ለማስመለስ ገንዘብ የሚያሰከፍሉ እንደ ኮቪድ-19 መከታተያ((Tracker)) ያሉ መተግበሪያዎች እንዳሉ ልብ አንበል፡፡
  • ስለኮቪድ-19 ወቅታዊ መረጃ የሚያሳዩ እንደ አለም የጤና ድርጅት ካሉ ከታወቁ የመረጃ ምንጮች ያሉ ካርታዎችን በማሳየት የይለፍ ቃላትን የሚመነትፉ ጎጂ የኮምፒውተር ቫይረሶች (Malware)እንዳሉ ተረጋግጧል፡፡
  • በጋርዲያን (The Guardian)  እንደተዘገበው፣ በመንግስት የታገዘ የሀሰት መረጃ እንዳለ ልንገነዘብ ይገባል፡፡ እንደዚህ ያለውን አጠቃላይ የሀሰት መረጃ በተመለከተ፣ የአለም ጤና ድርጅት ጥንቃቄ እንዲደረግበት ማስጠንቀቂያ ሰጥቷል፡፡ ቢ.ቢ.ሲም በቂ ማስገንዘቢያ አለው፡፡ የተሳሳቱ አመለካከቶችን ድባቅ መምቻ (myth buster))  መመሪያም በአለም ጤና ድርጅት ድህረ-ገጽ ላይ ይገኛል፡፡
  • በመልክት መላላኪያ መተግበሪያዎች አማካኝነት የሚተላለፉ ሀሰተኛ ዜኛዎችና አሳሳች መረጃዎችም እንዳሉ ልናውቅ ይገባል፡፡
  • ፌስቡክ ላይ የሚገኙ አንዳንድ የኮቪድ መልክቶች፣በሰዎች ፋንታበአርቴፊሻል ኢንተሌጀንስ አማካኝነት እየተቀነባበሩ እንደሚሰራጩ ተደርሶበታል፤ እንዲያውም፣ ተገቢነት ያላቸው መልክቶች ስህተት (error)ተብለው እሰከ መፈረጅ ደርሰዋል፡፡
  • በኢንተርኔት ኮንፈርንሶች እና በግል ኑሮ ጉዳዮች (privacy issues) ዙሪያ የተጻፉ ፅሁፎችን እናብብ፤ ይህንን ስናደርግ ፣  እነዚህ አገልግሎቶች መረጃዎቻችን ላይ ምን እንደሚፈጽሙ፣ የትኞችን መረጃዎች ማግኘት እንደሚችሉ፣  ከአደጋ ነጻ የሆኑ መረጃዎች የትኞቹ  እንደሆኑ ለማወቅ የሚያስችል ግንዛቤ ይኖረናል፡፡ ባሁኑ ጊዜ በርካታ ሰዎች  ስራቸውን እቤታቸው ሆነው በማከናወን ላይ ይገኛሉ፤ ይህንንም ተከትሎ፣ ብዙዎቹ የኢንተርኔት መንታፊዎች ኢላማ እየሆኑ እንደመጡ ልብ ልንል ይገባል፡፡
  • በአምባገነን መንግስታት በሚመሩ አገሮች ስለኮቪድ-19 ስርጭት መዘገብ አደጋ እንዳለው መገንዘብ ያስፈልጋል፡፡ እነዚህ መንግስታት አዘጋገቡን በአንክሮ ይከታተሉታል፡፡ በሲ.ፒ.ጄ እንደተለገጸው፣ አንዳንድ መንግስታት፣የቫይረሱን ስርጭት መጠን ለመሸሸግ በሚያደርጉት ጥረት፣ ሚዲያውን ሳንሱር እስከ ማድረግ ይደርሳሉ፡፡

ወንጀል እና በስራ ላይ ስለሚደረግ  አካላዊ ጥንቃቄ

ማዋከብና  መደባደብን ጨምሮ፣ የፀረ ዜና ዘገባ አዝማሚያና ጋዜጠኞችን በጠላትነት የመፈርጅ ሁኔታ እየጨመረ  መምጣቱን፣ ጋዜጠኞችና የሚድያ ሰራተኞች ልብ ሊሉ ይገባል። የአሜሪካ የፕሬስ ነፃነት ተከታታይ እንደሚለው፣ይህ ሁኔታ፣ በጀርመን፣ በእንግሊዝበሕንድ እና በሶማሊያ ተከስቷል::

  • ኦክስፋም እንደሚለው፣ በርካታ ሰዎች ስራቸውን እያጡ ሲመጡ፣ እስከ ግማሽ ቢሊዮን የሚደርሱ ሰዎች በድህነት እየተዘፈቁ የሚመጡበት ሁኔታ በመኖሩ፣ የአለም አቀፉ የኢኮኖሚ ሁኔታ አዳጋች ሆኗል፤ ይህንን ተከትሎም፣ የካምብሪጅ ዩኒቭርሲቲ ጥናት እንደሚያሳየውየወንጀል ድርጊት እየጨመረ መምጣቱ አይቀሬ ነው።
  • እኛ ጋዜጠኞች አለም ዓቀፋዊ የዘገባ ስራ ለመስራት መጓዝ የምንችል ከሆነ(ከታች እንደታየው)፣ ስለምንሄድበት ቦታ የፀጥታ ሁኔታ አስቀድመን ጥናት ማካሄድ ይኖርብናል፡፡ ሕዝባዊ የአለመረጋጋት መጠን እየቀነሰ የመጣ ቢሆንም፣ ከያካቲተት አጋማሽ ጀምሮ አስከፊ ግጭቶችና ተቃውሞዎች ተከስተዋል፡፡
  • ሁለተኛውን የወረርሽኝ ተከትሎ፣ እቤት የመቆየት እገዳዎች ቢጣሉ፣ አንዚህ ህዝባዊ አመጸች እንደጋና ሊያገረሹ እንደሚችሉ ማወቅ ይገባናል፡፡
  • በአሁኑ ጊዜ፣ ብዙ የከተማ አከባቢዎች ከተለመደው ሁኔታ ይበልጥ ጭር ብለዋል፤ የፖሊስ አቅምም በዚያው መጠን አየሳሳ ነው፡፡ ወንጀለኞችም ይህንን አጋጣሚ ከመጠቀም አይመለሱም፡፡  አንዳንድ ጋዜጠኞች፣ የወንጀለኞች ኢላማ እየሆኑ፣  እስከ መስደብና እስክ መደብደብም እንደ ደረሱ እየተናገሩ ስለሆነ፣ እንደ ሁል ጊዜው ሀገር ሰላም ነው ብለን አንዘናጋ፤
  • \በተለይ ከገጠራማ ቦታዎች ስንዘግብ  ልንጠነቀቅ ይገባል፡፡ ኮቪድ-19ን  ወደ መኖረያችን ስፍራ ይዘውብን ሊመጡ ይችላሉ በሚል ስጋት፣ እ‘መጤዎች’ ላይ  ጥርጣሬ ሊያድርባቸው ወይንም አነሱን ሲያዩ ደማቻው ሊፈላ ይችላል፡፡
  • ከኮቬድ 19 በተያያዘ፣ ከቤት ያለመውጣት ድንጋጌዎችን  ተከተሎ፣ በተለያዩ ሀገራት በፖለስ በኩል፣ እንደ አካለዊ ድብደባህዝብን በጥይት መቁላትአስለቀሽ ጋዘ መጠቀም፣በጎማ ጥይት መደብደብ ያሉ ጠንካራ እርምጃወች እየተወሰዱ እንዳሉ ልብ ልንል ይገባል፡፡
  • ከእስር ቤት ወይም ከእስረኞች የማቆያ ማዕከላት የምንዘገብ ጋዜጠኞች፣ ከኮቪድ-19 ስርጭት ጋር በተያያዘ፣ አመፅ ወይም ተቃውሞ የሚያስነሱ ታራሚዎች እንደሚኖሩ በንቃት ልንከታተል ይገባል፡፡ ይህ ደግሞ በቅርቡ ሴራልዮንበጣልያንበናየጀሪያ፣በኮሎምቢያ አና በህንድተከስቷል፡፡
  • በታራሚው ህብረተሰብ ሊከሰት የሚችለውን የኮቪድ-19 ስርጭት ለመግታት በማሰብ፣ እንደ ኢራቅአሜሪካአየርላንድኢንዶኔዢያፍልስጤምኢቲዮጲያ፣  እና ሶማሊላንድኢራን ያሉ ሃገራት ታራሚዎችን ፈትተዋል፡፡ ይህን ተከትሎ፣ የወንጀል መጠን ሊጨምር እንደሚችል መገንዘብ ይገባል፡፡
  • በተለይ እቤት በግድ የመቆየት እገዳ እንደገና ከተጣለ እና የሥራ-አጥነት መጠን ከፍ ካለ፣ የስርቆትና የዘረፋ ሁኔታ ሊጨምር እንደሚችል እንገንዘብ፡፡ 
  • በሲ.ፒ.ጄ እንደ ተገለጸው፣ በአምባገነን ሥርዓት በሚተዳደሩ ሀገሮች የሚሰሩ ጋዜጠኞች ስለኮቪድ-19 ስርጭት  በሚዘግቡበት ጊዜ የመታሰር አደጋ ሊያጋጥማቸው እንደሚችል በንቃት ሊከታተሉ ይገባል፡፡

የውጭ ጉዞን ያካተቱ ስራዎች

በመላው አለም በተደነገጉ የጉዞ እቀባዎች የተነሳ፣ በአሁኑ ሰዓት የውጭ ጉዞዎች እጅግ እየቀነሱና በጣም አዳጋች እየሆኑ ቀጥለዋል፡፡ ከአገር ውጭ ወጥተን የዘገባ ስራ የምንሰራ ከሆነ የሚከተሉትን ከግምት ውስጥ ማስገባት ይኖርብናል፤

  • ከቤት ያለመውጣትና የሰአት እላፊ ገደቦች በተለያዩ ሀገራት ሊለያዩ እንደሚችሉ ልብ እንበል፤ ይሀም ሁኔታ ያለምንም ማስተንቀቂያ ሊቀየር ይችላል።
  • በቅርቡ ከእስፓኝ ወደ እንግሊዝ በሚመለሱ ሰዎች በቅርቡ እንደተከሰተው፣ ሰዎችን ወደ ለይቶ ማቆያ ቦታዎች የ የመውሰድ እርምጃዎች፣ ተመልሰን እንደምንመጣበት ያካባቢ ሁኒታ፣ በአዲስ መልክ ሊውጡ/ሊሻሻሉ ይችላሉ።
  • ለዘገባ ስራ በተሰማራንበት ቦታ የሚገኙትን የህከምና መስጫ ተቋማት ሁሉ ለይተን ማወቅ አለብን፡፡ እንደ ህንድሴራሊዮንናይጄሪያ እና ፈረንሳይ ባሉ ሃገራት እንደታየው፣ የጤና ባለሙያዎች በትንሸ ወይም ያለምንም ማስጠንቀቂያ የስራ መቆም አድማ ሊመቱ አንደሚችሉ ልብ ልንል ይገባል፡፡
  • እራስን ለመከላከል የሚያገለግሉ መሳሪያዎች እንደልብ ላይገኙ ወይም ከነአካቴው ላይኖሩ ይችላሉ።ስለሆነም፣ ለስራ ከመሰማራታችን በፊት  የመሳሪያዎቹ መኖር አለመኖር በተመለከተ  ጥናት ማካሄድና አስፈላጊ ሆኖ ሲገኝም ቁሳቁሶችን ይዞ መሄድ ያስፈልጋል፡፡
  • ወደ የምንሄድበ ትሀገር በደህናው ጊዜ ልንጠየቃቸው የሚችሉ አስፈላጊ የክትባት አይነቶችን አሟልትን መያዛችንን ማረጋገጥ ይኖርብናል፡፡ የኢንፍሉዌንዛ ክትባትን በመውሰድ ከወቅቱ የቫይረሱ ምልክቶች ጋር በተያያዘ ሊከሰቱ የሚችሉ ውዥንብሮችን ማስወገድ አንችላለን፡፡
  • ስለጉዟችን የጉዞ የመድን ዋስትና መግዛት ይኖርብናል፤ ብዙ መንግስታት፣ የውጭ ጉዞን በተመለከተ የተለያዩ የጉዞ ምክሮችንና ማስጠንቀቂያዎችን እንዳወጡ ግምት ውስጥ በማስገባት፣ኮቪድ-19ን ለመዘገብ ለሚደረግ ጉዞ፣ የኢንሹራንሱ ሽፋን ላይሰጡ  እንደሚችሉ ልብ ልንል ይገባል፡፡
  • ልንዘግበው ስለአሰብነውን ሁነት ስናቅድ፣ ብዙ ሃገራት ስለአሰተላለፏቸው  ህዝባዊ ስብሰባን ሰለሚከልክሉ ድንጋጌዎች  መከታተል አለብን፤ እስከ ምን የህል ቁጥር አንድ ላይ መሆን እንደተፈቀድም  እንደዚሁ ማወቅ  ተገቢ ነው፡፡
  • ሁኔታዎች ባጭር ጊዜ ማሳሰቢያ ሊቀየሩ ስለሚችሉ፣ ልንሄድባቸው ወዳሰብንባቸው ቦታወች  ባሁኑ ወቅት  ስላሉወይም ወደፊት ሰለሚኖሩየጉዞ እገዳዎች ተከታተልን ማወቅ አለብን፡፡
  • በምንሄድበት ቦታ ሁሉ የድንገተኛ ጊዜ አማራጭ እቅድ ቢኖረን ጥሩ ነው፡፡ ምክንያቱም፣ ያለበቂ ወይንም ያለምንም ማሳሰቢያ፣ ከተሞች፣ ክልሎች ወይንም ሃገራት ቤት የመዋል ወይንም ሙሉ ለሙሉ ያለመንቀሳቀስ ትዕዛዝ ሊያስተላልፉ ይችላሉ፡፡
  • በብዙ የዓለማችን ክፍል፣ የየብስ ድንበሮች እንደተዘጉ ናቸው፡፡ ክፍት ሆነው የቆዩ የትኞቹም ደንበሮች ያለምንም ማስጠንቀቂያ መልሰው ሊዘጉ ሰለሚችሉ፣ የድንገተኛ ጊዜ አማራጭ እቅዶቻችን ይህንኑ ታሳቢ ሊያደርጉ ይገባል።
  • ከታመምን አንጓዝ፡፡ ብዙዎች የአለም ዓቀፍና አየር ማረፊያዎች፣ ታላላቅየመጓጓዣ ቀጠናዎችን ጨምሮ፣ ጠንካራ የጉዞ የምርመራ ሥርዓቶችን በስራ ላይ አውለዋል፡፡ በርካታ ተመርማሪ መንገደኞች በእርግጠኝነት ወደ ማግለያ ቦታ ሊወሰዱ ወይም እራሳቸውን አግልለው እንዲቆዩ ሊደረጉ ይችላሉ፡፡
  • ብዙ የአየር መንገዶች ከመነሻና ከመድረሻ ቦታዎች ያሉ በረራዎችን በመሰረዛቸው፣ የአለም ዓቀፍ የጉዞ አማራጮች አሁንም በእጅጉ ውስን ናቸው፡፡
  • አዳዲስ ዘገባዎች እንደሚያመለክቱት፣ ኮቪድ-19፣ በብዙ አየር መንገዶች ታላቅ የገንዘብ ኪሳራ አድርሷል፡፡  ስለዚህ፣ የጉዞ ትኬቶች ስንገዛ፣ ጉዟችን ቢሰረዝ፣ ገንዘባችን ሙሉ በሙሉ ተመላሽ እንደሚሆን ማረጋገጥ አለብን፡፡
  • አስፈላጊ ቁሳቁሶችን ይዘን መሄድ እንዳለብን አንዘንጋ፡፡ምንም እንኳን በፍርሃት በገፍ መግዛት(panic buying) እየቀነሰ የመጣ ቢመስልም፣ወደፊትየፊት ጭንብሎች፣ የእጅ ሳኒታይዘሮች፣ የሳሙናዎች፣ የታሸጉ ምግቦችና የሽንት ቤት ወረቀቶች  እጥረት አያጋጥምም ማለት አይቻልም፡፡ አድማ መምታት እና የስራ ማቆም አድማወይም በቫይረሱ ምክንያት ምርቱን የሚያመርቱ ሰራተኞች እጥረት የተነሳ ሁኔታው ሊባባስ እንደሚችል ማወቅ ተገቢነው፡፡
  • በጣም ብዙ ሀግሮች ቪዛ መስጠት አቁመዋል፣ የሰጡትንም ቪዛ ስራ ላይ እንዳይውል ያደረጉ አሉ፡፡ ስለሆነም፣ የምንሄድበትን ሀገር የቪዛ ሁኔታ አስቀድሞ ማጣራት ያስፈልጋል፡፡
  • የምንሄድበት ሀገር ከኮቪድ-19 ነጻ መሆናችንን የሚያረጋግጥ ማስረጃ ወረቀት መቅረብ እንደሚያስፈልገን ወይም እንደማያስፈልገን አስቀድመን ማረጋገጥ አለብን፡፡
  • በብዙ የአየር መንገድ ኬላዎች፣ የጤና ምርመራ እርምጃዎች እና የሙቀት መለኪያዎች ይከናወናሉ፡፡ በመሆኑም፣ የበረራ ፕሮግራማችን እነዚህን ነገሮች  ከግምት ውስጥ ማስገባት አለበት፤ የበረራ ዕቅዳችን ተለማጭ (Flexible) ማድረግ ይኖርብናል፡፡ በባቡር፣ በመርከብ ወይንም በአገር አቋራጭ አውቶብሶች ስንጓጓዝም፣ ተመሳሳይ ጥንቃቄ ማድረግ ያስፈልገናል፡፡
  • አንዳንድ ሀገሮች፣ ለውጭ ሀገር ተጓዦች ብቻ የሚያገለግሉ የአየር ማረፊያዎችና ኬላዎች ስላዘጋጁ፣ ከዚህ ጋር በተያያዘ ስለምንሄድባቸው ሀገሮች ሁኔታ በየጊዜው ማጣራት ተገቢ ነው፡፡
  • የምንሄድበት ሀገር ውስጥ ያሉ የዜና ማሰራጫዎች በሃገሪቱ ውስጥ ስላሉ የከተማው እንቅስቃሴዎች የሚዘግቡትን አዘውትሮ መከታተል ጠቃሚ ነው፡፡

ስራችንን ከጨረስን በኋላ

  • ሊከሰቱ የሚችሉ የህመም ምልክቶችን ልብ ማለት እና የጤንነታችንን ሁኔታ አዘውትሮ መከታተል፡፡
  • ለአደጋ በከፍትኛ ደረጃ ከተጋለጠ የዘገባ ስራ መልስ፣ እራሳችንን አግልለን ሊያስፈልግ ይችላል፡፡ በዚህ ጉዳይ ላይ የሚመለከታቸው የመንግስት አካላት የሚሰጡትንም ምክር ማወቅ አስፈላጊ ነው፡፡
  • ስለ ኮቪድ-19 የሚወጡ አዳዲስ መረጃዎችን መከታተል አስፈላጊ ነው፡፡ ይህ ደግሞ፣ ስለነበርንበትና ስለመጣንበት ሀገር እየተተገበሩ ስላሉ ሙሉ በሙሉ የማግለል ስርዓቶችን ይጨምራል፡፡
  • ያለንበት ሀገር የቫይረሱ የወረርሽኝ ሁኔታን መሰረት በማድረግ፣ ከነበርንበት ቦታ ከተመለስን በኋላ ላለፉት 14 ቀናት ከእነማን ጋርና ከምን ያህል ሰው ጋር እንደተገናኝን ማስታወሻ መያዝ አለብን፡፡ ይህን ማድረግ ምናልባት የቫይረሱ ምልክት ከታየብን፣ የአገኘናቸውን ሰዎች በቀላሉ አፈላልጎ ለማግኝት ይረዳል፡፡

ምልክቶች ሲታዩብን፤

  • የኮቪድ-19 ምልክቶች ከታዩብንምልክቶቹ አነስተኛ ቢሆኑም እንኳ ፣ ክአለቆቻችን ጋር  ስለሁኔታው  በመንጋገር፣ ስራችንን ካጠናቀቅንበት ቦታ  በተገቢው የመጓጓዣ ዘዴ  ወደ ቤታችን መመልስ አለብ፡፡ እንደ አገኘን ታክሲ መጠቀም የለብንም፡፡
  • ራሳችንና ማህበረሰባችን ለመጠበቅ፣  በአለም ጤና ድርጅትበሲ.ዲ. ሲእና በየአካባቢው የጤና ባለስልጣናት የሚሰጡ ምክሮችን እንከታተል፡፡
  • ምልክት ከታየብን ጊዜ ጀምሮ ቢያንስ ለ7 ቀናት ቤታችንን ለቀን አንውጣ(እቤታችን የምንቆይበት ትክክለኛ የጊዜ ርዝመት መንግስት በሚስጠው ማሳሰቢያ መሰረት ካሀገር ሀገር ሊለያይ ይችላል)፡፡ እንደዚያ በማድረጋችን ቫይረሱን ወደ ሌላ ሰው ባለማስተላለፍ ማህበረሰባችንን እንጠብቃለን፡፡
  • አስቀድመን በማቀድ ከሌሎች እርዳታ እንጠይቅ፡፡ ምን ምን አቅርቦቶች እንደሚያስፈልጉን ለቀጣሪያችን፣ ለጓደኞቻችን እና ለቤተሰቦቻችን ነግረን፣ በራፋችን ላይ  እንዲያስቀምጡልን

እናድርግ፡፡

  • በተቻለ መጠን ቤታችን ውስጥ ካሉ ሰዎች ርቀታችንን ለአደጋ በማያጋልጥ መልክ እንጠብቅ ፡፡
  • ከተቻለ ለብቻችን እንተኛ፡፡
  • የምንኖርበትን ቤት ከሌሎች ሰዎች ጋር መጋራት ግድ ከሆነ፣ የተጋሩን ሰዎች ራሳቸውን ለተወሰነ ጊዜ ማግለል አለባቸው፡፡ ይህንን በተመለከተ ጠቃሚ መመሪያ እዚህ ይገኛል፡፡ቫይረሱን ከአንዱ ወደ ሌላው ላለማስተላለፍ፣ በመታጠቢያ ቤት፣ በመፀዳጃ ቤት፣ በወጥ ቤት እቃዎች አጠቃቀም ዙሪያ የተለየ ጥንቃቄ ማድረግ አለብን፡፡
  • በሙቅ ውሃና በሳሙና እጆቻችንን ቢያንስ ለ20 ሴኮንዶች አዘውትረን በደንብ መታጠብ አለብን፡፡
  • ለቫይረሱ ተጋላጭ ከሆኑ ቀደም ሲል የጤና ችግር  ካለባቸው ሰዎች በተቻለ መጠን እራሳችንን ማራቅ አለብን፡፡
  • እራሳችንን አግልለን በቆየንበት ሁኔታ የቫይረሱን ምልክቶች ካልባሱብን በስተቀር፣ ሀገር ውስጥ ወደ የሚገኙ የጤና ባለስልጣናት ስልክ መደወል አይገባንም፡፡

በሲ.ፒ.ጄ ድህረ-ገጽ የሚገኘው የጥንቃቄ “ኪት”” ለጋዜጠኞችና ለዜና ሰዎች ስለ አካላዊ፣ ዲጂታላዊ ስነ-ልቦናዊ ጥንቃቄዎች መረጃዎችና ጠቃሚ ምክሮችን ይሰጣል፡፡ ይህ ደግሞ ስለ ምርጫና ሊከሰቱ ስለሚችሉ ህዝባዊ አመጾች ተፈላጊ መረጃን ይጨምራል፡፡s